Prace z rolnictwa - prace magisterskie, licencjackie, referaty

Program zmian restrukturyzacyjnych wsi

W dniu 13 lipca 1999 r. rząd przyjął wszechstronny program zmian restrukturyzacyjnych wsi pt. Spójna polityka strukturalna rozwoju obszarów wiejskich i rolnictwa, w dużej mierze obejmujący przedstawione wyżej podstawowe kierunki przemian i zadania. Mają one być zrealizowane w ciągu najbliższych siedmiu lat. Program ten został przygotowany w ramach procesu dostosowań Polski do członkostwa w Unii Europejskiej. W mniejszym stopniu gospodarczym, ale jednak trudnym problemem do rozwiązania stanie się też kwestia ustalenie przez Polskę zasad wydawania cudzoziemcom zgody na zakup ziemi, a następnie wprowadzenie swobody zakupu przez nich nieruchomości. Z powodu dużej różnicy ceny ziemi w Polsce i krajach Unii (głównie chodzi o różnicę w stosunku do ceny gruntów w Niemczech), Polska prawdopodobnie będzie zmuszona do prowadzenia negocjacji w sprawie ustalenie zasad ograniczających swobodny zakup ziemi na wzór niektórych państw UE w pewnym okresie przejściowym^[1].

Opierając się na długookresowym zadaniach polskiej polityki rolnej, Układzie Europejskim oraz Avis wprowadzono do NPPC trzy priorytety. Zostały one inaczej sformułowane w Memorandum Rządu Polskiego, złożonym władzom Unii Europejskiej w lipcu 1997 roku. Do priorytetów tych zalicza się:

1. Przygotowanie i wdrożenie spójnego programu polityki rozwoju wsi i rolnictwa wkomponowanego w program polityki strukturalnej państwa.
2. Ustanowienie na przyszłych zewnętrznych granicach Unii Europejskiej ochrony fitosanitarnej i weterynaryjnej spełniającej standardy unijne.
3. Dostosowanie gospodarki mleczarskiej i mięsnej do standardów Unii Europejskiej.

Przygotowanie i wdrożenie spójnego programu polityki rozwoju wsi i rolnictwa wkomponowanego w program polityki strukturalnej państwa

Program obejmuje rozwój rolnictwa, jego otoczenia produkcyjnego oraz rozwój obszarów wiejskich. Podstawowym celem tego programu jest wdrożenie spójnych instrumentów polityki w wymienionych obszarach, by zapewnić harmonijne włączenie polskiego sektora rolno – żywnościowego w struktury funkcjonujące w UE oraz stworzyć możliwości rozwoju obszarów wiejskich, wykorzystując lokalne zasoby wsparte środkami budżetowymi i pomocowymi. Ma to służyć przyspieszeniu przemian w rolnictwie oraz ułatwieniu rozwoju i strukturalnych dostosowań obszarów wiejskich, charakteryzujących się niskim poziomem rozwoju gospodarczego, wysokim udziałem zatrudnionych w rolnictwie bądź niskim poziomem dochodów rolniczych^[2].

Celem programu jest pełne dostosowanie prawa polskiego do zasad polityki strukturalnej WE (w tym polityki rozwoju obszarów wiejskich), budowa systemu instytucjonalnego, niezbędnego dla jej wdrażania, sformułowanie programu zmian strukturalnych w rolnictwie oraz rozwoju obszarów wiejskich, a także kontynuacja i inicjowanie nowych działań w takich dziedzinach jak infrastruktura techniczna, rynkowa i ochrona środowiska.

W programie działania odnoszą się do:

1.struktury gospodarstw rolnych,
2. zatrudnienia w rolnictwie,
3. struktury produkcji rolnej z punktu widzenia potrzeb rynku i przetwórstwa rolno – spożywczego, jakości surowca rolnego i kosztów produkcji, skali i specjalizacji produkcji rolniczej,
4. pomocy gospodarstwom działającym w trudnych warunkach produkcyjnych,
5. grup producenckich i marketingowych,
6. wsparcia tworzenia miejsc pracy poza rolnictwem na obszarach wiejskich,
7. technicznej i społecznej infrastruktury wsi.

W celu realizacji powyższych zadań proponowane są instrumenty o charakterze:

• socjalnym (wcześniejsze emerytury, zasiłki itp.),
• edukacyjnym (dokształcanie, zmiana kwalifikacji, system stypendiów itp.),
• ekonomicznym (współfinansowanie osadnictwa rolniczego. zakupu ziemi, inwestycji modernizacyjnych, wprowadzania nowych technologii, postępu biologicznego, budowy i rozbudowy przedsiębiorstw pozarolniczych, wprowadzania rachunkowości rolnej itd.)^[3].

Program ten będzie realizowany przez cały okres przedczłonkowski.

Przewiduje się opracowanie koncepcji programu rozwoju obszarów wiejskich, pozwalającej na wkomponowanie instytucji działających w sferze polityki strukturalnej rolnictwa i obszarów wiejskich w ogólnokrajowy system administrowania i kontroli polityki strukturalnej w Polsce, który utworzony zostanie na podstawie nowego podziału administracyjnego kraju.

Ustanowienie na przyszłych zewnętrznych granicach Unii Europejskiej ochrony fitosanitarnej i weterynaryjnej spełniającej standardy unijne

Celem programu jest jak najszybsze ustanowienie odpowiedniej ochrony fitosanitarnej i weterynaryjnej na przyszłych zewnętrznych granicach Unii Europejskiej (granice Polski z Rosją Litwą, Białorusią, Ukrainą i Słowacją). Program ma na celu pełne zharmonizowanie polskich przepisów weterynaryjnych i fitosanitarnych z przepisami Unii Europejskiej, stworzenie na przejściach granicznych właściwych warunków do przeprowadzania kontroli weterynaryjnej i fitosanitarnej (zaplecze lokalowe stanowiska kontrolne, magazyny), uzupełnienie wyposażenia granicznych laboratoriów kontrolnych, pracujących dla potrzeb punktów kontroli granicznej, stworzenie sieci komputerowej, łączącej punkty graniczne, biura rejonowe i biuro centralne oraz przeszkolenie personelu w procedurach obowiązujących w Unii Europejskiej. Program będzie realizowany przez cały okres przedczłonkowski. Przewiduje się szczegółowe określenie zakresu i kosztów niezbędnych działań, rozpoczęcie procesu uzupełnienia wyposażenia laboratoriów oraz szkolenie personelu.

Dostosowanie gospodarki mleczarskiej i mięsnej do standardów Unii Europejskiej

Celem programu jest podniesienie jakości oraz poprawa parametrów higieniczno-sanitarnych produkowanego w Polsce mleka i wyrobów mleczarskich, by sprostać obowiązującym w UE standardom. W mleczarstwie program koncentrował się będzie na promowaniu podnoszenia jakości mleka dostarczanego do mleczarń poprzez system preferencji kredytowych dla zakładów mleczarskich wykazujących największy postęp w tej dziedzinie. Podobne preferencje zostaną stworzone celem wsparcia koncentracji dostaw mleka. Przewiduje się wsparcie finansowe na rzecz rozwoju sieci laboratoriów oceny jakości mleka. Program przewiduje wsparcie dla zakładów mleczarskich wdrażających systemy zarządzania jakością zgodne z systemem ISO 9002 oraz prowadzących dostosowania techniczne do wymogów obowiązujących w UE^[4].

W przetwórstwie mięsa podstawowymi elementami programu będzie: wdrożenie systemu kontroli i nadzoru warunków techniczno – eksploatacyjno – sanitarnych w rzeźniach i przetwórniach mięsa, wprowadzenie systemu rejestracji i identyfikacji zwierząt, wprowadzenie obowiązkowego systemu klasyfikacji poubojowej zwierząt rzeźnych zgodnego z systemem obowiązującym w UE.

Dlaczego potrzebna była wspólna kolejność działań

Program restrukturyzacji łączył przedsięwzięcia o różnym tempie realizacji. Laboratorium można wyposażyć w określonym terminie, lecz przygotowanie personelu i wypracowanie wiarygodnych procedur wymaga także praktyki. Podobnie modernizacja zakładu mleczarskiego nie daje pełnego efektu, jeżeli jakość dostarczanego mleka pozostaje niestabilna. Poszczególne inwestycje tworzą zależny od siebie ciąg, którego najsłabszy element może ograniczać wykorzystanie pozostałych.

Z tego powodu sens planowania wykraczał poza ustalenie listy wydatków. Trzeba było wskazać, co powinno nastąpić wcześniej, kto odpowiada za przygotowanie kolejnego etapu i jakie informacje mają być przekazywane między instytucjami. Zakład przetwórczy potrzebował wiedzy o terminach dostosowań, rolnik o warunkach odbioru surowca, a administracja o faktycznej zdolności podmiotów do spełnienia wymagań. Rozbieżne kalendarze zwiększały niepewność i utrudniały racjonalne wydawanie pieniędzy.

Wymienione w programie instrumenty socjalne, edukacyjne i ekonomiczne odpowiadały na odmienne sytuacje rodzin wiejskich. Możliwość wycofania się z aktywności zawodowej nie zastępowała szkoleń dla osoby zamierzającej podjąć pracę poza gospodarstwem. Preferencyjne finansowanie inwestycji miało zaś sens przede wszystkim tam, gdzie istniał realistyczny plan produkcji i sprzedaży. Łączenie tych narzędzi wymagało rozpoznania potrzeb, zamiast przypisywania wszystkim mieszkańcom wsi jednej ścieżki zmian.

Granice w planach i po rozszerzeniu Unii

Lista przyszłych zewnętrznych granic przytoczona w programie odzwierciedla ówczesny etap przygotowań. Litwa i Słowacja przystąpiły do Unii tego samego dnia co Polska, 1 maja 2004 r. Granice z tymi państwami stały się więc granicami między członkami UE. Nie należy odczytywać dawnego wykazu jako opisu ostatecznego przebiegu zewnętrznej granicy po rozszerzeniu. ^[5]

Ta różnica dobrze pokazuje, że program przedakcesyjny był tworzony przy niepełnej wiedzy o warunkach końcowych. Administracja musiała przygotowywać kadry i wyposażenie, pozostawiając możliwość dostosowania rozwiązań do wyników negocjacji. W ocenie takiego programu trzeba zatem oddzielać cel przygotowań od szczegółów przyjętego na dany moment scenariusza.

Podobnie wzmianki o konkretnych systemach jakości i preferencjach kredytowych odnoszą się do propozycji z okresu przygotowań. Z gospodarczego punktu widzenia najważniejszy pozostaje mechanizm zachęty: wsparcie miało skłaniać do poprawy procesu, której koszt był wysoki, a korzyść rozłożona w czasie. Ocena skuteczności wymagałaby sprawdzenia, czy finansowane zmiany rzeczywiście poprawiały parametry surowca i trwałość współpracy z dostawcami.

Spójność programu można więc rozumieć bardzo praktycznie. Oznacza ona, że inwestycja w gospodarstwie, organizacja skupu, zaplecze laboratoryjne oraz działanie urzędu prowadzą do zgodnych rezultatów. Bez takiego powiązania nawet dobrze wykonane przedsięwzięcia mogły pozostawać odosobnionymi usprawnieniami.

Warto przy tym rozdzielić gotowość techniczną i organizacyjną. Wyposażona placówka może nadal potrzebować uzgodnienia obiegu dokumentów, a przeszkolony pracownik dostępu do aktualnych instrukcji. Przykładowo wynik badania laboratoryjnego powinien trafić do osoby uprawnionej do podjęcia decyzji i pozostać powiązany z właściwą partią towaru. Dopiero taki ciąg czynności sprawia, że zakup aparatury przekłada się na działający system nadzoru.

Integracja gospodarki polskiej z rynkiem europejskim

W procesie dostosowawczym Polski do struktur europejskich szczególnie wrażliwym sektorem gospodarczym jest rolnictwo. Wynika to zarówno z miejsca jakie zajmuje rolnictwo w protekcjonistycznej polityce Wspólnot (Wspólna Polityka Rolna absorbuje rocznie prawie połowę budżetu Unii Europejskiej), jak i z cech rolnictwa polskiego, takich jak bardzo wysokie zatrudnienie, rozmiary bezrobocia jawnego i ukrytego, rozdrobniona struktura agrarna, niski poziom wykształcenia i samoorganizacji rolników, słabe powiązanie producentów z przetwórczym przemysłem rolno – spożywczym i organizujący się dopiero rynek zbytu^[1].

Rynkowy mechanizm regulacji i trwałe tempo wzrostu gospodarczego przy zmieniającej się strukturze wytwarzania wymaga głębokich zmian w procesie produkcji rolniczej. Konieczność zmian wynika przede wszystkim z tego, że zmieniające się warunki otoczenia rolniczego w Polsce będą wymagały adaptacji rolnictwa do zmian w poziomie i strukturze popytu na produkty pochodzenia rolniczego.

Ogólnie, sektor rolny ma tendencję do zmniejszania swego udziału w dochodzie narodowym w miarę jego wzrostu. Rozwijają się za to etapy przed – i poprodukcyjne rolnictwa: dziedziny wytwórczości dostarczające produkty zaopatrzeniowe dla rolnictwa i przetwarzające jego surowce. W rozwiniętych gospodarkach rynkowych surowce rolnicze stanowią względnie małą część wartości finalnej produktów żywnościowych. Zasadniczą część wytwarza tzw. agrobiznes (czy agroprzemysł), czyli zarówno przemysły zaopatrujące rolnika w środki produkcji, jak i rodzaje działalności gospodarczej związane z przetwórstwem, dystrybucją i marketingiem produktów pochodzenia rolniczego, a więc całym systemem gospodarczym zaopatrującym konsumenta w produkty żywnościowe. Sytuacja ta jest uwarunkowana głównie czynnikami popytowymi na rynku rolnym. Zmiana systemu gospodarowania w Polsce spowodowała przejście od stanu niedoboru do nadwyżek mocy wytwórczych i produkcji w rolnictwie. Powstała więc bariera popytu wewnętrznego, wzmocniona jeszcze zmianami w poziomie dochodów i gustach konsumenta (wzory „zdrowej diety”), jego stylu życia i dostępności oferty zagranicznej. Popyt na żywność wzrasta w Polsce rocznie średnio o 1%, a produkcja rolnicza może wzrastać o 2 – 2,5%. Powstają więc nadwyżki produkcyjne tradycyjnych surowców rolniczych, wymuszające zmiany po stronie warunków rolniczego wytwarzania również w warunkach polskich. Towar pochodzenia rolniczego musi być więc wysokoprzetworzony, o odpowiednich standardach jakościowych i odpowiednio sprzedany (przy zastosowaniu marketingu i uwzględnieniu gustów konsumenta). Prowadzić to będzie do sprzedaży głównie wysoko przetworzonej żywności i spadku udziału wartości surowców rolniczych wytworzonych przez rolników w ogólnej wartości produktów pochodzenia rolniczego^[2].

Również w eksporcie produktów rolniczych szansę na wzrost obrotów mają produkty wysoko przetworzone. Wzrost dochodów rolniczych będzie więc możliwy przede wszystkim poprzez uczestnictwo w procesie przetwarzania surowców rolniczych. Wymaga to łączenia się rolników i inwestowania w stadia poprodukcyjne procesu wytwarzania rolniczego, głównie w zakresie rozwoju przetwórstwa surowców rolniczych, ale także usług związanych z obsługą rolnictwa, czy agroturystyki.

Standardy jakościowe obowiązujące w krajach Unii Europejskiej

W przypadku integracji gospodarki polskiej z rynkiem europejskim, produkty żywnościowe produkowane w Polsce będą musiały ponadto spełniać standardy prawa żywnościowego i standardy jakościowe obowiązujące w krajach Unii Europejskiej. Dotyczy to zwłaszcza możliwości rozszerzania ekspansji eksportowej polskich produktów rolniczych. Dostosowanie rolnictwa do UE powinno więc jednocześnie oznaczać odpowiedni rozwój gospodarki na wsi, tworzący dochody i miejsca zatrudnienia niekoniecznie związane z bezpośrednim wytwarzaniem surowców rolniczych.

Rozwój otoczenia rolniczego na wsi i jego restrukturyzacja (w tym rozwój przemysłu rolno – spożywczego) jest więc wiodącym ogniwem w procesach przekształceń rolnictwa polskiego i jego dostosowań do standardów europejskich. Zagadnienie to wiąże się z problemem konkurencyjności gospodarki żywnościowej w Polsce w ramach procesu dostosowawczego do warunków europejskiego jednolitego rynku. Przyjęcie wspólnej polityki rolnej będzie oznaczało likwidację barier celnych między Polską i UE, przy czym nie będzie możliwe stosowanie nadzwyczajnych, przejściowych środków ochrony przed konkurencją zagraniczną w sytuacji niepowodzeń na rynku wewnętrznym. Otwarcie rynku europejskiego będzie stanowić szansę dla dobrych przedsiębiorstw przemysłu rolno – spożywczego, które wygrały już konfrontację z konkurencją zagraniczną w latach dziewięćdziesiątych. Skala bezpośrednich inwestycji zagranicznych w polskim przemyśle rolno – spożywczym dowodzi, że ta dziedzina wytwarzania została uznana przez inwestorów zagranicznych za jeden z konkurencyjnych rynków.

Udział bezpośrednich inwestycji zagranicznych zaangażowanych w przemyśle rolno – spożywczym wyniósł w latach 1990 – 1996 20% ogółu tych inwestycji w Polsce i 35% inwestycji ogółem w przemyśle. O rosnącej sile konkurencyjności polskiego przemysłu rolno – spożywczego świadczą również jego wyniki finansowe w porównaniu do okresu przed transformacją. Ponadto udział przemysłu rolno – spożywczego stanowi 20% wartości sprzedanej przemysłu^[3].

Przykładowe sukcesy rolnictwa Irlandii po wstąpieniu do UE wynikały ze zmiany jego struktury produkcji, umożliwiającej rozwój przetwórstwa rolno – spożywczego i specjalizację w określonych kierunkach eksportowych o najwyższych standardach jakościowych.

Również w przypadku Polski, możliwości rozwoju przetwórstwa rolno – spożywczego i wzrostu jego konkurencyjności na rynku wewnętrznym i zagranicznym zależą przede wszystkim od przezwyciężania trudności w zakresie modernizacji rolnictwa i rozwoju infrastruktury wiejskiej. Podstawowe trudności polskiego przetwórstwa wynikają z niskiej i niejednorodnej jakości surowców rolnych, będących wynikiem małej koncentracji produkcji rolnej i jej niskiego poziomu technologicznego i technicznego. Istotnym są również niedostosowania znacznej części produkcji rolnej do wymagań konsumentów oraz ogólnie niski poziom powiązań w relacji producent – przetwórstwo – zbyt^[4].

W ramach dostosowań rolnictwa polskiego niezbędny jest rozwój nie tylko infrastruktury technicznej na wsi, ale również rozwój nowoczesnej infrastruktury rynkowej (uruchomienie giełd towarowych, rynków hurtowych, systemów informacji rynkowej, opcji marketingowej w rolnictwie, promocji eksportu). Proces ten jest związany z koniecznością koncentracji produkcji rolnej w Polsce i rozwojem stopnia zorganizowania producentów rolnych. W procesie dostosowawczym z Unią Europejską polskie rolnictwo nie jest w stanie pokryć kosztów procesów modernizacji i restrukturyzacji za pomocą własnych środków. W porównaniu do Unii Europejskiej osiąga ono wielokrotnie mniejszą wydajność pracy i produktywność ziemi. W polskich gospodarstwach prowadzących rachunkowość rolną (a więc w gospodarstwach silniejszych ekonomicznie od przeciętnych) akumulacja netto (bez uwzględnienia inflacji) wyniosła w 1995 roku 2729 zł, co oznacza, że trwały majątek produkcyjny ma szansę być odtworzony dopiero w ciągu około 38 lat.

Niska skłonność gospodarstw rolnych do akumulacji w Polsce powoduje konieczność finansowania procesów modernizacji rolnictwa i rozwoju przetwórstwa rolno -spożywczego ze źródeł zewnętrznych. Również budżet państwa nie jest w stanie pokryć zapotrzebowania rolnictwa na środki wspierające procesy dostosowawcze. Dlatego tak istotne jest szybkie wejście Polski do struktur europejskich, aby skorzystać z przewidzianych środków pomocowych przeznaczonych dla członków Unii Europejskiej.

Jakość jako warunek udziału w rynku

Perspektywa przedstawiona w analizie dotyczy przygotowań do członkostwa, które Polska uzyskała 1 maja 2004 r. Przytoczone wskaźniki inwestycji, dochodów i tempa wzrostu popytu opisują wcześniejszy etap przemian. Ich znaczenie polega na pokazaniu bariery kapitałowej: potrzeba modernizacji pojawiała się szybciej niż możliwość sfinansowania jej z bieżących dochodów gospodarstw. ^[5]

Warto rozróżnić bezpieczeństwo żywności, powtarzalność parametrów surowca i atrakcyjność produktu dla nabywcy. Są to powiązane, lecz odrębne zagadnienia. Mleko może odpowiadać wymaganiom bezpieczeństwa, a jednocześnie mieć parametry technologiczne mniej korzystne dla określonego procesu przetwórczego. Z kolei wyrób wysokiej jakości może napotykać trudności sprzedażowe, jeżeli jego opakowanie, wielkość porcji lub sposób dystrybucji nie odpowiadają potrzebom odbiorców.

Przejście od pojedynczej kontroli gotowego wyrobu do nadzoru nad całym procesem wymaga informacji o dostawcach, partiach produkcyjnych i odbiorcach. Znaczenie takiej identyfikowalności wyjaśnia Komisja Europejska w omówieniu ogólnych wymagań prawa żywnościowego: możliwość prześledzenia drogi produktu pomaga wycofać wadliwą partię i ustalić zakres problemu. Dokumentacja staje się zatem narzędziem organizacji produkcji, a nie tylko załącznikiem przechowywanym na potrzeby kontroli. ^[6]

Dla gospodarstwa modernizacja oznacza więc również zdolność do regularnego dostarczania surowca o uzgodnionych cechach. Zakład przetwórczy potrzebuje natomiast systemu odbioru, który pozwala te cechy sprawdzić i odpowiednio wynagrodzić. Gdy obie strony posługują się czytelnymi kryteriami, łatwiej planować nakłady i ograniczać spory o przyczyny odrzucenia dostawy.

W takim ujęciu konkurencyjność zaczyna się przed etapem reklamy. Obejmuje sposób wytwarzania, przechowywania, przewozu i przekazywania informacji. Sam zakup maszyny nie usuwa słabego powiązania z rynkiem, jeżeli producent nadal nie zna wymagań odbiorcy albo nie potrafi zapewnić ciągłości dostaw.