Prace z rolnictwa – prace magisterskie, licencjackie, referaty – Strona 75 – Prace dyplomowe – licencjackie, inżynierskie i magisterskie

Poprawa infrastruktury społecznej na obszarach wiejskich

5/5 - (1 vote)

Poprawa infrastruktury społecznej na obszarach wiejskich jest jednym z warunków powodzenia programów prowadzonych na rzecz rozwoju rolnictwa i wsi. Aby tereny wiejskie były atrakcyjnym miejscem życia i pracy konieczne są nie tylko działania służące poprawie stanu dróg, telefonizacji czy tworzeniu korzystniejszych warunków rozwoju przedsiębiorczości na wsi, ale także poprawa infrastruktury społecznej, pozwalającej na porównywalny z ośrodkami miejskimi dostęp do edukacji szkolnej i innych form dokształcania , do kontaktów ze światem zewnętrznym (usługi telekomunikacyjne i komputerowe), do służby zdrowia oraz do różnych form aktywności społecznej i kulturalnej. Należy zwrócić uwagę na kulturotwórczą rolę szkół wiejskich oraz procesu rozszerzania dostępu do kultury.

Proces tworzenia aktywnych postaw życiowych jest długotrwały i wymaga często zmiany pokoleniowej. Należy jednakże wpływać na aktywizowanie społeczności lokalnych, przekazując podejmowanie decyzji do środowisk bezpośrednio nimi zainteresowanych. Aktywizacji społecznej środowisk wiejskich służyć będzie zaangażowanie służb doradztwa, w tym rolniczego, poprzez realizację trzech ich podstawowych funkcji: edukacyjnej, wdrożeniowej i informacyjnej.

Poprawa infrastruktury społecznej na obszarach wiejskich jest niezwykle istotna dla poprawy jakości życia i rozwoju społeczności wiejskich. Infrastruktura społeczna obejmuje różnorodne elementy, które są niezbędne do zaspokajania podstawowych potrzeb społecznych i wspierania rozwoju gospodarczego. Oto kilka działań, które mogą przyczynić się do poprawy infrastruktury społecznej na obszarach wiejskich:

Infrastruktura edukacyjna: Budowa i modernizacja szkół, przedszkoli, bibliotek i ośrodków edukacyjnych na obszarach wiejskich jest kluczowa dla zapewnienia dostępu do wysokiej jakości edukacji dla dzieci i młodzieży. Ważne jest również zapewnienie infrastruktury dla szkoleń zawodowych i rozwoju umiejętności, aby wspierać rozwój lokalnej siły roboczej.
Infrastruktura opieki zdrowotnej: Zapewnienie dostępu do opieki zdrowotnej jest ważnym aspektem poprawy infrastruktury społecznej na obszarach wiejskich. Inwestycje w budowę i modernizację szpitali, przychodni, ośrodków zdrowia i mobilnych jednostek medycznych są niezbędne, aby mieszkańcy wiejskich obszarów mieli łatwy dostęp do podstawowej opieki zdrowotnej, specjalistycznych usług medycznych i leków.
Infrastruktura sportowa i rekreacyjna: Budowa boisk sportowych, miejsc do uprawiania sportów na świeżym powietrzu, parków, ścieżek rowerowych i miejsc rekreacyjnych może przyczynić się do poprawy zdrowia i jakości życia mieszkańców wiejskich obszarów. Takie infrastruktury promują aktywność fizyczną, integrację społeczności lokalnych i poprawę samopoczucia.
Infrastruktura kulturalna: Inwestycje w infrastrukturę kulturalną, taką jak sale koncertowe, teatry, galerie sztuki, centra kulturalne czy domy ludowe, mogą wspierać rozwój kulturalny i artystyczny społeczności wiejskich. Takie miejsca dostarczają przestrzeni dla organizacji wydarzeń kulturalnych, wystaw, warsztatów, a także promują lokalną kulturę i dziedzictwo.
Infrastruktura transportowa: Dostępność infrastruktury transportowej, takiej jak drogi, mosty, linie autobusowe i koleje, ma kluczowe znaczenie dla łączności między obszarami wiejskimi a większymi ośrodkami miejskimi. Poprawa infrastruktury transportowej ułatwia dostęp do miejsc pracy, edukacji, opieki zdrowotnej i innych usług, a także wspiera rozwój lokalnej gospodarki.
Infrastruktura technologiczna: Wspieranie rozwoju infrastruktury technologicznej, takiej jak szerokopasmowy dostęp do Internetu, sieci telekomunikacyjne i centra usług informatycznych, przyczynia się do redukcji cyfrowej przepaści między obszarami wiejskimi a miejskimi. Ułatwia to dostęp do informacji, usług online, zdalnej edukacji, pracy zdalnej i rozwoju lokalnych przedsiębiorstw.

Poprawa infrastruktury społecznej na obszarach wiejskich wymaga współpracy różnych interesariuszy, takich jak władze lokalne, rządy krajowe, organizacje pozarządowe i lokalne społeczności. Właściwe alokowanie zasobów, planowanie strategiczne, dostęp do finansowania i ścisła współpraca między sektorami są kluczowe dla skutecznego rozwijania infrastruktury społecznej i poprawy warunków życia na obszarach wiejskich.

Struktura użytkowników gospodarstw indywidualnych pow. 1 ha użytków rolnych według płci i grup wieku

5/5 - (1 vote)

Tab. nr 2. Struktura użytkowników gospodarstw indywidualnych pow. 1 ha użytków rolnych według płci i grup wieku w 2002 r.

Wyszczególnienie

Ogółem

W wieku

15-19

20-29

30-39

40-49

50-59

60-64

pow. 65

W procentach

OGÓŁEM

Ogółem

Mężczyźni

Kobiety

100,0

0,3

8,4

9,1

6,8

20,6

22,2

16,8

31,5

32,9

27,8

21,1

21,2

5,8

5,3

6,9

12,3

9,1

20,2

W tym wieś

Razem

Mężczyźni

Kobiety

100,0

0,3

8,8

9,5

7,1

21,2

22,8

17,0

31,1

32,7

26,8

20,7

20,6

20,9

5,7

5,2

7,0

12,2

8,9

21,0

Źródło: Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2002.

Wśród użytkowników gospodarstw rolnych dominowali mężczyźni stanowiąc 71,3% (w tym na wsi 72,5%), natomiast kobiety 28,7% (na wsi 27,5%). W porównaniu do 1996 r. wzrósł udział osób w wieku 30-59 lat o 5,7%. W 2002 r. osoby starsze w wieku 60 lat i więcej stanowiły 18,1% użytkowników gospodarstw rolnych – w 1996 r. 23,7%. Należy zwrócić uwagę na bardzo wysoki odsetek kobiet w grupie użytkowników w wieku 60 lat i więcej, wynoszący 43,2% (w 1996 r. stanowiły 40,7%).

Tym, co polskie i unijne gospodarstwa rolne różni obecnie najbardziej, jest ich wydolność ekonomiczna. Wydajność pracy rolnika francuskiego była wyższa 13,6 razy, rolnika niemieckiego 20,4 razy, rolnika brytyjskiego 18,2 razy, rolnika greckiego 8,2 razy, a rolnika hiszpańskiego 6,9 razy aniżeli rolnika polskiego. Jeżeli liczby dobrze oddają rzeczywistość, oznacza to, że dla uzyskania takiej samej konkurencyjności, jaką na europejskim rynku ma rolnictwo niemieckie, zatrudnienie w polskim rolnictwie trzeba by zmniejszyć ponad 20-krotnie.

W Polsce na problemy obszarów wiejskich patrzymy przez pryzmat rolnictwa. Bardzo często zakłada się, że za rozwój obszarów wiejskich odpowiedzialna jest polityka rolna państwa. Nie bierzemy pod uwagę, że większości problemów socjalnych i ekonomicznych ludności wiejskiej nie rozwiąże się za pomocą polityki rolnej, która dotyczy coraz mniejszej liczby mieszkańców wsi. Nie zawsze zdajemy sobie sprawę, że ponad 50% ludności czynnej zawodowo na wsi nie pracuje w rolnictwie a jedna trzecia rodzin wiejskich to rodziny bez ziemi.

Budowa koncepcji polityki wiejskiej, której jednym z ważniejszych celów jest aktywizacja gospodarcza nie jest sprawą łatwą, leży bowiem w gestii zbyt wielu ministerstw, których współpraca w tym zakresie jest dość trudna. Z tego względu Anglicy politykę wiejską określają jako politykę „poszatkowaną” gdyż zależy ona od zbyt wielu decydentów. Mimo tych trudności istnieje w Polsce konieczność jak najszybszego stworzenia polityki wiejskiej, która byłaby fundamentem do szybszej aktywizacji gospodarczej terenów wiejskich.

Głoszona nieraz teza, iż najpierw należy zadbać o rozwój rolnictwa a dopiero o rozwój terenów wiejskich zaczerpnięto być może z dotychczasowych doświadczeń Unii Europejskiej. Jeśli bowiem przeanalizujemy zróżnicowanie polityki wiejskiej w różnych krajach UE to można by w związku z jej realizacją wyodrębnić trzy fazy:

Pierwsza była nastawiona na podniesienie poziomu życia rodzin wiejskich poprzez modyfikację struktury agrarnej i modernizację rolnictwa;
Druga polega na zatrzymaniu ludności wiejskiej na zamieszkiwanych przez nią obszarach poprzez tworzenie zatrudnienia pozarolniczego. Na początku chodziło o kredyty lub bezzwrotną pomoc dla firm produkcyjnych aby otwierały filie na terenach wiejskich, oraz na wspieranie modernizacji i rozwoju firm już działających na wsi. W poszczególnych krajach wprowadzono różne wersje tego programu. Z czasem, kiedy w gospodarce europejskiej następował proces decentralizacji przemysłu, a tym samym małe uprzemysłowienie wsi, natomiast zapotrzebowanie mieszkańców miast na rekreację wiejską wzrastało, coraz mniejszy nacisk kładziono na małe uprzemysłowienie terenów wiejskich, a coraz większy na rozwój obiektów rekreacyjnych i turystyki;
Najbardziej aktualna faza trzecia zachęca społeczności lokalne, aby same dokonały oceny sytuacji ekonomiczno-społecznej swych obszarów i zaproponowały programy ich rozwoju nie licząc na odgórne decyzje.

Kraje Unii Europejskiej przeprowadziły restrukturyzację rolnictwa przy dobrej koniunkturze gospodarczej oferującej miliony miejsc pracy dla ludności wiejskiej. Dlatego niektóre kraje UE mogły pozwolić sobie na powyżej prezentowaną kolejność postępowania. Sytuacja gospodarcza Polski, w której mamy zbyt duże zatrudnienie w rolnictwie, ogromne bezrobocie na wsi zmusza niejako do jednoczesnego zajmowania się problematyką rolnictwa, tworzenia nowych miejsc pracy na wsi, różnicowaniem gospodarki obszarów wiejskich czyli ich aktywizacją gospodarczą oraz większego udziału ludności wiejskiej na rzecz lokalnego rozwoju.

Struktura gospodarstw rolnych według grup obszarowych użytków rolnych

5/5 - (1 vote)

W Polsce jest 2933,2 mln gospodarstw rolnych[1], w porównaniu z 1996 r. ich liczba zmniejszyła się o 4,3%, tj. o 133,3 tys. gospodarstw. Powierzchnia gospodarstw rolnych w 2002 r. wynosiła 19,3 mln ha i w porównaniu z danymi z 1996 r. była mniejsza o 1,5 mln ha tj. o 6,9%. Areał użytków rolnych w gospodarstwach rolnych w 2002 r. wyniósł 16,9 mln ha i w porównaniu z 1996r. był mniejszy o 1,0 mln ha, tj. o 5,5%. Duży obszar rolniczy 19,3 mln ha pozwala użytkować ziemie w sposób mniej intensywny i nie zagrażający środowisku naturalnemu. Z całego areału ziemi uprawnej aż 67,9% (13,1 mln ha) stanowią grunty orne. Jednakże posiadamy gorsze gleby niż państwa Unii Europejskiej. Stąd też nasze rolnictwo jest mniej konkurencyjne. Do tego dodać jeszcze trzeba, że polskie rolnictwo charakteryzuje rozdrobniona struktura obszarowa. Największą grupę, w ogólnej liczbie gospodarstw, stanowiły gospodarstwa o powierzchni do 5 ha (w 1996 r. – 70,2%, a w 2002 r. – 72,4%). Jednak w 2002 r. w tych gospodarstwach powierzchnia użytków rolnych stanowiła zaledwie 18,7% powierzchni użytków rolnych ogółem w gospodarstwach rolnych.

Przeciętna w kraju powierzchnia użytków rolnych 1 gospodarstwa rolnego w 2002 r. wyniosła 5,76 ha i była wyższa o 1,8% niż w 1996 r., w tym powierzchnia 1 gospodarstwa o areale powyżej 1 ha UR 8,44 ha tj. więcej o 1,8%.

Źródło: Powszechny Spis rolny 2002 GUS, opracowanie własne.

W przekroju terytorialnym największą średnią wielkość użytków rolnych w gospodarstwie rolnym odnotowano w województwie zachodniopomorskim 14,27 ha i warmińsko-mazurskim 14,00 ha. Najmniejsze gospodarstwa rolne wystąpiły w województwach małopolski 2,1 ha i śląskim 2,15 ha.

Spośród podmiotów, których użytkownicy zadeklarowali prowadzenie działalności gospodarczej – 1918,2 tys. (65,4% spisanych gospodarstw) prowadziło wyłącznie działalność rolniczą, 259,4 tys. (8,8% ogółu gospodarstw) realizowało zarówno działalność rolniczą, jak i pozarolniczą, a 104,0 tys. (3,6% ogółu) prowadziło wyłącznie działalność pozarolniczą przy zawieszonej czasowo lub zaniechanej działalności rolniczej[2].

Z gospodarstw rolnych, których użytkownicy deklarowali prowadzenie działalności rolniczej (realizowanej wyłącznie lub jednocześnie z działalnością pozarolniczą) – 25,5% (556,4 tys.) posiadało powierzchnię użytków rolnych do 1,0 ha. Największy odsetek, ponad 40% stanowiły tu gospodarstwa rolne o powierzchni użytków rolnych od 0,2 ha do 0,5 ha.

Ludność utrzymująca się z innych źródeł niż praca w gospodarstwie indywidualnym do 1 ha użytków rolnych włącznie zdecydowanie dominowała, stanowiąc 84,3%. Wśród tej grupy najniższy odsetek stanowiły osoby utrzymujące się z niezarobkowych źródeł dochodów 23,8%, następnie utrzymujących się z pracy najemnej 19,7%. Utrzymywani z innych źródeł niż dochody z pracy w gospodarstwie rolnym stanowili 37,9% ogółu ludności związanej z gospodarstwami indywidualnymi do 1 ha użytków rolnych włącznie.

Wśród pozostałych podmiotów prowadzących działalność rolniczą (1621,2 tys.) najwięcej 24,2% było gospodarstw należących do grupy obszarowej użytków rolnych 5-10 ha oraz gospodarstw o powierzchni użytków rolnych 1-2 ha – 21,6%. Przy tym jeszcze obserwuje się duże zróżnicowanie w powierzchni obszarów gospodarstw rolnych pomiędzy regionami w Polsce. I tak tradycyjnie różnice te rozkładają się na korzyść terenów Polski zachodniej, a niekorzystnie w Polsce centralnej i wschodniej.

[1] Powszechny Spis Rolny 2002 r., GUS.

[2] Polaków portret własny, Plon 29 czerwca 2003 r.

Problemy spójnej polityki strukturalnej obszarów wiejskich i rolnictwa

5/5 - (1 vote)

Analiza sytuacji na obszarach wiejskich i w rolnictwie wskazuje najważniejsze problemy, które powinny być rozwiązane w okresie przed przystąpieniem do Unii Europejskiej i już po nim. Część problemów wynika z historycznych uwarunkowań, a część z wdrażania gospodarki rynkowej.

Problemy obszarów wiejskich to[1]:

niedostateczny rozwój infrastruktury technicznej, społecznej i kulturowej;
niski poziom wykształcenia i kwalifikacji ludności;
monoprodukcja w niektórych regionach kraju i wynikające z niej wysokie uzależnienie ludności od przychodów z rolnictwa oraz niewystarczające możliwości zatrudnienia i pozyskania dochodów poza rolnictwem;
niewielka dostępność usług służących prowadzeniu działalności gospodarczej;
mała aktywność ekonomiczna, społeczna i kulturalna ludności;
bezrobocie rejestrowane i utajone;
niski poziom dochodów, ograniczający efektywny popyt na towary i usługi pozarolnicze;
słabość instytucji i organizacji wspierających rozwój obszarów wiejskich;
marginalizacja dziedzictwa kulturowego obszarów wiejskich.

Natomiast do głównych problemów sektora rolnego zaliczymy:

rozdrobnienie struktury agrarnej;
niedostosowanie wielkości i jakości produkcji do wymogów odbiorców;
organizacja rynku rolnego oraz więzi pomiędzy poszczególnymi ogniwami łańcucha marketingowego żywności;
niedoinwestowanie gospodarstw rolnych;
poziom wiedzy fachowej w zakresie technologii produkcji, marketingu i zarządzania;
stopień samoorganizacji rolników.

W efekcie końcowym, czynniki te decydują o niskich dochodach gospodarstw rolnych.

Starając się rozwiązać powyższe problemy musimy pamiętać o przyszłych pokoleniach, które nastaną po nas. Przemiany te nie mogą zachodzić bez rozwiązania zagadnień ochrony środowiska naturalnego.

Najważniejsze problemy środowiska naturalnego:

lokalne zagrożenia środowiska naturalnego obszarów wiejskich;
poziom wyposażenia gospodarstw w urządzenia służące ochronie środowiska;
zagospodarowanie gruntów gorszej jakości;
wysokie koszty budowy urządzeń służących ochronie środowiska.

Rolnictwo polskie wciąż jeszcze jest bardziej naturalne (w sensie ekologicznym) niż rolnictwo większości krajów Unii Europejskiej. Ma ono warunki dla rozwijania produkcji żywności wyprodukowanej metodami ekologicznymi, ponieważ polskie rolnictwo nie stosuje zbyt dużych dawek nawozów mineralnych i środków ochrony roślin. Jest w dużej części ekstensywne.

Problemy spójnej polityki strukturalnej obszarów wiejskich i rolnictwa mają charakter wielowymiarowy i wynikają zarówno z uwarunkowań historycznych, jak i dynamicznych przemian gospodarczych związanych z transformacją ustrojową oraz integracją europejską. Ich rozwiązanie wymaga podejścia kompleksowego, które uwzględnia jednocześnie aspekty ekonomiczne, społeczne oraz środowiskowe. Brak spójności w działaniach rozwojowych prowadzi bowiem do pogłębiania dysproporcji między obszarami wiejskimi a miejskimi, a także do utrwalania nieefektywności w sektorze rolnym.

Jednym z kluczowych wyzwań jest konieczność zintegrowania polityki rolnej z szerzej rozumianą polityką rozwoju obszarów wiejskich. Przez wiele lat działania te były traktowane oddzielnie, co prowadziło do sytuacji, w której wspierano produkcję rolną bez równoczesnego rozwoju infrastruktury, edukacji czy przedsiębiorczości pozarolniczej. Tymczasem współczesne podejście zakłada, że rozwój obszarów wiejskich nie może opierać się wyłącznie na rolnictwie, lecz powinien uwzględniać dywersyfikację źródeł dochodów ludności.

Istotnym problemem pozostaje nadal niski poziom infrastruktury technicznej, obejmującej m.in. sieci drogowe, wodociągowe, kanalizacyjne czy dostęp do internetu szerokopasmowego. Braki w tym zakresie ograniczają możliwości inwestycyjne, utrudniają rozwój przedsiębiorczości oraz wpływają na jakość życia mieszkańców. Równocześnie niedostateczny rozwój infrastruktury społecznej, takiej jak szkoły, placówki ochrony zdrowia czy instytucje kultury, przyczynia się do odpływu ludności młodej i lepiej wykształconej do miast.

Kwestia kapitału ludzkiego jest kolejnym istotnym elementem. Niski poziom wykształcenia oraz ograniczony dostęp do szkoleń i doradztwa zawodowego powodują, że mieszkańcy obszarów wiejskich mają trudności z dostosowaniem się do zmieniających się warunków rynkowych. Dotyczy to zarówno rolników, którzy muszą sprostać rosnącym wymaganiom jakościowym i konkurencyjnym, jak i osób poszukujących zatrudnienia poza rolnictwem.

W strukturze agrarnej polskiego rolnictwa nadal widoczne jest znaczne rozdrobnienie gospodarstw, co ogranicza ich efektywność ekonomiczną. Małe gospodarstwa często nie są w stanie inwestować w nowoczesne technologie ani konkurować na rynku z większymi podmiotami. Z drugiej strony pełnią one ważną funkcję społeczną, zapewniając utrzymanie wielu rodzinom, co sprawia, że proces koncentracji ziemi musi być prowadzony w sposób wyważony i uwzględniający konsekwencje społeczne.

Kolejnym problemem jest niedostosowanie produkcji rolnej do wymogów rynku. Dotyczy to zarówno jakości produktów, jak i ich struktury. Brak odpowiedniej organizacji rynku rolnego oraz słabe powiązania między producentami, przetwórcami i dystrybutorami prowadzą do niskiej efektywności całego łańcucha żywnościowego. W rezultacie rolnicy często uzyskują niewielką część wartości końcowej produktu.

Istotną barierą rozwoju jest także niedoinwestowanie gospodarstw rolnych. Ograniczony dostęp do kapitału oraz wysokie koszty modernizacji powodują, że wiele gospodarstw nie wdraża nowoczesnych technologii produkcji. Wpływa to nie tylko na ich konkurencyjność, ale również na efektywność wykorzystania zasobów, w tym ziemi, wody i energii.

Należy również zwrócić uwagę na niski poziom samoorganizacji rolników. Słabo rozwinięte grupy producenckie i organizacje branżowe ograniczają możliwości wspólnego działania, negocjowania cen czy pozyskiwania środków finansowych. W krajach o bardziej rozwiniętym rolnictwie współpraca producentów stanowi jeden z kluczowych czynników sukcesu.

Problemy środowiskowe stanowią odrębny, ale niezwykle istotny obszar wyzwań. Choć polskie rolnictwo jest stosunkowo mniej intensywne niż w wielu krajach Europy Zachodniej, to jednak również tutaj występują zagrożenia związane z degradacją gleb, zanieczyszczeniem wód czy utratą bioróżnorodności. Dodatkowo wiele gospodarstw nie posiada odpowiedniej infrastruktury do ochrony środowiska, takiej jak systemy gospodarowania odpadami czy urządzenia ograniczające emisję zanieczyszczeń.

Wysokie koszty inwestycji proekologicznych stanowią istotną barierę dla rolników, zwłaszcza tych prowadzących mniejsze gospodarstwa. Dlatego konieczne jest wsparcie finansowe oraz doradcze, które umożliwi wdrażanie praktyk przyjaznych środowisku. Jednocześnie należy dążyć do zachowania i wykorzystania potencjału rolnictwa ekologicznego, który w Polsce jest stosunkowo duży ze względu na niższy poziom chemizacji produkcji.

W kontekście spójnej polityki strukturalnej szczególne znaczenie ma integracja działań na różnych poziomach – lokalnym, regionalnym i krajowym. Niezbędna jest koordynacja polityk publicznych, takich jak polityka rolna, regionalna, edukacyjna czy środowiskowa. Tylko wówczas możliwe będzie osiągnięcie trwałych efektów rozwojowych.

Podsumowując, problemy obszarów wiejskich i rolnictwa mają charakter złożony i wzajemnie powiązany. Ich rozwiązanie wymaga długofalowej strategii opartej na zrównoważonym rozwoju, która będzie łączyć wzrost gospodarczy z poprawą jakości życia mieszkańców oraz ochroną środowiska naturalnego. Szczególnie istotne jest tworzenie warunków do dywersyfikacji działalności gospodarczej, podnoszenia kwalifikacji ludności oraz wzmacniania instytucji wspierających rozwój wsi. Tylko w ten sposób możliwe będzie zapewnienie konkurencyjności polskiego rolnictwa oraz trwałego rozwoju obszarów wiejskich w przyszłości.

[1] Ministerstwo Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, Spójna Polityka Strukturalna Rozwoju Obszarów Wiejskich i Rolnictwa, Dokument przyjęty przez Radę Ministrów w dniu 13 lipca 1999r., Warszawa 1999r, s. 30-33.

Struktura osadnictwa wiejskiego

5/5 - (1 vote)

System osadniczy Polski ma wybitnie policentryczny charakter, bez wyraźnej dominanty głównego ośrodka stolicy kraju. Drugą jego cechą jest silne rozdrobnienie jego elementów.

Struktura wielkości miast w okresie 1976 – 1993 uległa nieznacznym zmianom, charakteryzującym się wzrostem ogółu miast.

Tempo urbanizacji i koncentracji ludności, po okresie intensywnej industrializacji i budowie nowych wielkich osiedli mieszkaniowych, weszło w fazę umiarkowanych przyrostów.

W gospodarce centralnie planowanej dominowało ujęcie ogólnokrajowe i sterowanie rozwojem sieci osadniczej poprzez lokalizację wielkich zakładów przemysłowych i towarzyszących im osiedli mieszkaniowych (Huta Katowice, Police, Tychy, Bielsko Biała). Dopatrując się w funkcjach administracyjnych czynników rozwoju, zwiększono liczbę stolic nowych województw z 17 do 49 poprzez radykalną zmianę w 1975 r. terytorialnego podziału kraju.

Przejście do gospodarki rynkowej pobudziło samoczynne procesy rozwoju, ujawniające się szczególnie w dużych aglomeracjach (Warszawa, Poznań, Gdańsk, Kraków, Wrocław) oferujących najbardziej korzystne warunki dla kapitału zagranicznego.

Rezygnacja z uprzednio preferowanego podejścia unifikacyjnego pozwoliła na wydobycie zróżnicowań regionalnych, których istotnym wyróżnikiem jest poziom urbanizacji i tożsamość ludności. Biorąc pod uwagę te cechy można wyodrębnić 12 do 14 regionów opartych na wielkich ośrodkach miejskich, o zróżnicowanych możliwościach rozwoju. Najlepsza sytuacja gospodarcza i społeczna występuje w regionach zachodnich, zaś najtrudniejsza w północno-wschodniej części kraju, gdzie poziom urbanizacji jest najniższy.

Tabela 1. Liczba miast według wielkości zaludnienia

Wielkość zaludnienia (w tys.)	Liczba miast
Wielkość zaludnienia (w tys.)	1976	1993
Do 10	474	437
10 ?	303	366
100 ?	30	41
Powyżej 1000	1	1
Ogółem	808	845

Źródło: Rocznik Statystyczny GUS, 1976 i 1994

Tabela 2. Struktura osadnictwa wiejskiego

Miasta o liczbie mieszkańców	Jednostki osadnicze
	1976		1988
	liczba	%	liczba	%
Do 200	18.396	42,5	19.646	48,9
200 ?	16.876	39,1	14.861	37,0
500 ?	5.607	12,9	5.111	12,7
1000 ?	2.369	5,5	517	1,4
500 i więcej	11	0.0	24	0,06
Ogółem	43.362	100,0	40.213	100,0

Tabela 3. Zmiany liczby ludności w miastach

Wielkość zaludnienia w tys.	Liczba mieszkańców
	1976		1992
	tys.	%	tys.	%
Do 10	2.230	6,5	2.027,3	5,3
10 ?	8.094	32,4	10.073,9	26,3
100 ?	7.696	22,3	9.955,1	25,9
powyżej 1000	1.463	4,2	1.644,5	4,3
Miasta	19.473	56,4	23.700,8	61,7
Wsie	15.055	43,6	14.717,3	38,3
Ogółem	34.528	100,0	38.418,1	100,0

Obraz Polski i funkcjonowanie osadnictwa muszą być postrzegane poprzez zróżnicowanie poziomu rozwoju poszczególnych regionów kraju. Są regiony, których dystans w poziomie życia i stanu zainwestowania w stosunku do państw zaawansowanych jest stosunkowo niewielki (zachodnia część kraju) oraz takie, których droga do osiągnięcia zadowalającego poziomu cywilizacyjnego jest jeszcze długa (wschodnia część kraju). W ocenie zdolności adaptacyjnych i gotowości do funkcjonowania w nowych warunkach, zasadnicze miejsce zajmują miasta o znaczącej sile oddziaływania na swoje bezpośrednie otoczenie (administracja specjalna, uniwersytety, towarzystwa społeczne, mass media itp.).

Zagospodarowanie przestrzenne miast i wsi i jego struktura są efektem okresu intensywnej industrializacji i ekstensywnej urbanizacji, charakteryzującego się terytorialną ekspansją miast.

W ostatnich dwudziestu latach można wydzielić trzy fazy rozwoju miast, tj. przyspieszonego wzrostu lat 70., stagnacji lat 80. i wejścia w nowy etap rozwoju lat 90. Przyspieszony rozwój miast związany był z budową wielkich zakładów przemysłowych, lokalizowanych głównie na Śląsku i w Warszawie oraz w wybranych miastach średniej wielkości. Zmiana podziału terytorialnego kraju awansowała 32 miasta średniej wielkości do stolic nowych województw, co wiązało się z budową nowych ośrodków administracyjnych. Ten preferencyjny rozwój miast odbywał się przede wszystkim kosztem miast średnich i małych będących uprzednio ośrodkami powiatowymi, i ograniczeniem rozwoju aglomeracji. Na wsi, przy utrzymaniu niezmienionej struktury agrarnej, nastąpiła wymiana substancji materialnej i odczuwalna poprawa zaopatrzenia ludności w wodę.

Załamanie się gospodarki w latach 80 dotknęło wszystkie miasta w Polsce. Stopniowo i selektywnie zaczęto zatrzymywać lub ograniczać inwestycje zarówno przemysłowe, mieszkaniowe, jak i komunalne. Spowodowało to wielkie straty finansowe i wpłynęło na pogorszenie funkcjonowania miast.

Zmiana ustroju (1989) i wejście w proces zmian systemowych zaowocowały uruchomieniem nowych czynników rozwoju, jakimi stały się: prywatna inicjatywa i samorządność terytorialna. Przyrost nowej substancji miast jest najbardziej widoczny w wielkich aglomeracjach i niektórych dużych miastach, gdzie powstają nowe obiekty życia gospodarczego (centra biznesu, banki, małe i średnie przedsiębiorstwa, handel). Aktywność ta koncentruje się na obszarach śródmiejskich i podmiejskich. W miastach małych i na obszarach wiejskich nie nastąpiły większe zmiany.

Obecny stan zagospodarowania miast charakteryzuje się:

znaczącą przewagą zabudowy nowej, powstałej w latach 60 i 70, w stosunku do starej; stan ten jest efektem preferencji nowych inwestycji, kosztem utrzymania istniejących zasobów. Zaniedbania spowodowane takim podejściem wymagają długotrwałych wysiłków ich przezwyciężenia;
luką infrastrukturalną a więc niedorozwojem systemów komunalnych, spowodowanym realizacją substancji miejskiej na zasadzie inwestycji towarzyszących inwestycjom przemysłowym. Nadrobienie zaległości, poprzez niezbędne uzupełnienia w obiektach i sieci oraz poprzez ich modernizację, jest pilnym zadaniem w najbliższych latach.
wzrostem uciążliwości i utrzymującym się niedowładem komunikacji w mieście, spowodowanych skokowym wzrostem motoryzacji indywidualnej, rekreacyjną ruchliwością ludności i nasileniem się drogowego transportu towarowego;
ekspansją przestrzenną terenów zainwestowania, przy słabym wykorzystaniu terenów zainwestowania miejskiego. Dotyczy to zarówno obszarów śródmiejskich, gdzie pozostały rozległe rezerwy terenowe, jak i nowych osiedli, gdzie nadal istnieją możliwości intensyfikacji zainwestowania. Ten stan rzeczy jest skutkiem oparcia rozwoju miast na zunifikowanym, materiało- i energochłonnym budownictwie fabryk domów, wymagającym rozległych wolnych terenów:
uniformizmem urbanistycznym i architektonicznym zarówno zespołów mieszkaniowych, jak i obiektów publicznych wpływających negatywnie na krajobraz kulturowy miast i samopoczucie mieszkańców tracących swoją lokalną tożsamość;
utrzymaniem złego stanu środowiska miejskiego, tak pod względem czystości powietrza, stanu sanitarnego, jak i utrzymania zieleni miejskiej. W ostatnim okresie, wzrost samorządności terytorialnej rokuje poprawę tej sytuacji.

Adaptacja obecnego zagospodarowania przestrzennego miast do nowych uwarunkowań rozwoju, wynikających z wprowadzenia reguł gospodarki rynkowej oraz otwarcia Polski na Europę i świat, uzależniona jest w równej mierze od zachowań i stylu życia ludności miejskiej, jak i aktywności i sprawności zarządzania administracji publicznej.

Nie rezygnując ze spojrzenia całościowego prowadzącego do określenia podstawowych mechanizmów rozwoju, można stwierdzić, że strukturę problemową polityki przestrzennej tworzą trzy sfery: społeczna, ekologiczna i produkcyjna, uzupełnione zagadnieniami infrastruktury technicznej w skali ponadwojewódzkiej. Taka struktura pozwala na określenie powstających między nimi konfliktów, których identyfikacja i opanowanie prowadzą do realizacji, postulowanego powszechnie, zrównoważonego rozwoju, stającego się obecnie kanonem ładu przestrzennego.